Romantyzowanie cierpienia, perfekcjonizm jako oznaka zaangażowania i uzależnianie poczucia własnej wartości od sukcesów. Wokół pracy artystycznej funkcjonuje wiele przekonań. W rozmowie z Weroniką, psycholożką i badaczką multipotencjalności, przyglądamy się kulisom życia artystów, tremie i trudnościom, które często pozostają niewidoczne dla publiczności. Porozmawiałyśmy również o tym, jak sztuka może pomagać w wyrażaniu trudnych doświadczeń oraz gdzie kończy się jej terapeutyczna rola. Poruszyłyśmy też tematy bliskie wielu z nas: samokrytykę, lęk przed oceną, różnicę między byciem podziwianym a byciem kochanym i potrzebę odpoczynku bez poczucia winy.
Zapowiedz siebie!
Jestem Weronika i jestem psycholożką, która zamiast wybrać jedną ścieżkę zawodową, postanowiła zbadać, dlaczego tak trudno jej to zrobić. I tak powstały moje badania nad multipotencjalnością. Zazwyczaj brakuje mi doby na realizację wszystkich moich pomysłów. Poza nauką pracuję z ludźmi, którzy mierzą się z różnymi wyzwaniami, również tymi związanymi z występowaniem na scenie. A kiedy nie zajmuję się psychologią, rozmawiam o niej z artystami w swoim podcaście. Jak widać, od psychologii nie potrafię odpocząć, ale tak naprawdę najważniejszymi wartościami w życiu są dla mnie autentyczność oraz czas z bliskimi.
To jest ciekawe, że ostatnio zauważyłam, jak często definiujemy się wyłącznie przez pryzmat tego, kim jesteśmy zawodowo (ja też zresztą od tego zaczęłam), a przecież inne obszary naszego życia są równie istotne, prawda? W wolnym czasie z dużym prawdopodobieństwem głaszczę psa (rasy Golden Retriever), śpiewam, wędruję po górach albo oglądam któryś z filmów Davida Lyncha. Lubię sztukę, sport i kryminały. Niestety zazwyczaj przegrywam w grę planszową „Wsiąść do pociągu”, więc częściej po prostu wsiadam spontanicznie w prawdziwy pociąg i podróżuję. Od najmłodszych lat mam „zacięcie” dydaktyczne – z wielką przyjemnością dzielę się wiedzą o językach i literaturze.
Co sprawiło, że zaczęłaś zgłębiać temat zdrowia psychicznego artystów?
Jest taki stereotyp, który mówi, że ludzie idą na psychologię, żeby zrozumieć i wyleczyć własne problemy (śmiech). U mnie nie było tak z całą psychologią, ale właśnie z pomysłem na wspieranie artystów od strony psychologicznej, dlatego że bardzo mi tego wsparcia, a przede wszystkim zrozumienia, zabrakło. Śpiewam od 6. roku życia i muszę przyznać, że była to bardzo wyboista droga.
Jako mała dziewczynka, a później nastolatka, bardzo często traciłam głos, właściwie przed każdym występem. Byłam postrzegana jako osoba, która symuluje, nie chce występować albo ucieka od odpowiedzialności za nieudany występ. A ja bardzo chciałam śpiewać, tylko nie mogłam. Jak się później okazało, przyczyna tkwiła zarówno w nieprawidłowej technice wokalnej, jak i w głowie. W skrócie – doświadczałam tak paraliżującej tremy, że moje ciało chorowało. Do tego porównywanie mnie przez nauczycieli do innych śpiewających kolegów i koleżanek oraz setki niewspierających przekonań, które wypełniały moją głowę. To wszystko odbierało mi radość z występowania, tworzenia. Na długo właściwie zapomniałam, dlaczego to robię i porzuciłam moją największą pasję na wiele lat. Gdy zgłębiłam temat, dotarłam do tego, że są metody (w dodatku bardzo skuteczne), które pomagają radzić sobie z takimi trudnościami, dlatego obrałam za mój cel i misję propagowanie zdrowia psychicznego w tej grupie i podsumowuję to hasłem: Ej, artysto, nie musisz cierpieć!
Dlaczego uznałaś, że właśnie o kulisach życia artystycznego warto mówić głośniej?
Dlatego, że specyfika zawodów artystycznych jest taka, że często widzimy tylko efekt końcowy. Świetny spektakl, stadionowe koncerty, zapierający dech w piersiach obraz. To wszystko sprawia, że nadmiernie romantyzujemy realia życia artystów. Zależało mi na tym, żeby pokazać to, jak jest naprawdę, a często jest trudno, niestabilnie (bo raz np. dostajesz kilka ról do zagrania z rzędu, a przez następne miesiące jest cisza) albo przemocowo – choć to też całe szczęście zmienia się na lepsze.
Co według Ciebie, jako psycholożki, jest najtrudniejsze w prowadzeniu życia artystycznego, a jednocześnie pozostaje niewidoczne dla osób z zewnątrz?
Myślę, że jedną z najtrudniejszych rzeczy w życiu artystycznym jest to, że narzędzie pracy artysty jest jednocześnie częścią jego tożsamości. Kiedy artyście nie wyjdzie występ, bardzo łatwo o poczucie, że to z nim samym jest coś nie tak. I właśnie ta cienka granica między „to, co tworzę” a „tym, kim jestem” wydaje mi się szczególnie wymagająca. Bo jak oddzielić krytykę swojej twórczości od krytyki samego siebie, skoro włożyło się w nią własne emocje, doświadczenia, czasem najbardziej intymne przeżycia? Jest w tym jeszcze jeden paradoks. Oklaskujemy artystów za ich wrażliwość, ale rzadko zastanawiamy się, ile kosztuje ich życie z tą wrażliwością poza sceną. Oczekujemy autentyczności, a jednocześnie wystawiamy ją na nieustanną ocenę. Chcemy, żeby byli wyjątkowi, ale najlepiej w sposób, który mieści się w naszych oczekiwaniach.
Myślę też, że jedną z najbardziej niewidocznych części tego zawodu jest praca emocjonalna. Publiczność widzi trzy minuty piosenki, godzinę koncertu czy gotowy obraz. Nie widzi natomiast godzin zwątpienia, porównywania się z innymi, negocjowania z własnym perfekcjonizmem ani momentów, w których trzeba wyjść na scenę, mimo że prywatnie przeżywa się coś bardzo trudnego. Scena ma tę szczególną właściwość, że potrafi być jednocześnie miejscem największej wolności i największej ekspozycji na ocenę. I chyba właśnie dlatego tak ważne jest dla mnie przypominanie, że artysta nie musi być nieustannie inspirujący, kreatywny, produktywny czy emocjonalnie dostępny. Ma prawo do przeciętnego dnia, do twórczej pustki, do niewiedzy, do odpoczynku.
Jakie najbardziej szkodliwe mity, na temat artystów i środowiska artystycznego, są według Ciebie najczęściej powielane?
Mit cierpiącego artysty czy mistyczna wena to kwestie, z którymi bardzo lubię się rozprawiać (śmiech). W kulturze mamy całą galerię genialnych, ale nieszczęśliwych artystów. I gdzieś po drodze zaczęliśmy traktować ich cierpienie niemal jak warunek talentu. Tymczasem ból może stać się tworzywem sztuki, ale nie jest jej obowiązkowym składnikiem. Depresja nie jest dowodem głębi (tylko śmiertelną chorobą), a wypalenie nie świadczy o artystycznym zaangażowaniu. Artysta nie musi być nieszczęśliwy, żeby tworzyć rzeczy, które poruszają innych. Poza tym, w kwestii weny jest tak, że za czymś, co odbieramy jako lekkość, często stoją lata ćwiczeń, rutyna, powtarzalność i żmudna praca. Inspiracja bywa wspaniałym gościem (i można jej szukać i częściej ją zapraszać), ale trudno uzależniać od jej wizyt całe życie zawodowe. Mam wrażenie, że w tych wszystkich przekonaniach kryje się pewna sprzeczność. Uwielbiamy sztukę, ale nie zawsze jesteśmy gotowi uznać warunki, których potrzebuje człowiek, żeby ją tworzyć. Chcemy autentyczności, ale oceniamy za odsłanianie emocji. Podziwiamy pasję, ale nie zawsze chcemy za nią uczciwie zapłacić. Zachwycamy się talentem, ale pomijamy pracę, która za nim stoi.
Jaką funkcję może pełnić twórczość w radzeniu sobie z trudnymi doświadczeniami?
To jest bardzo ważne pytanie i chciałabym rozgraniczyć dwie ważne kwestie, mianowicie oddzielić sztukę od psychoterapii. Zacznę może od pewnego rozróżnienia, na którym jako psycholożce szczególnie mi zależy: sztuka może być terapeutyczna, ale nie jest automatycznie psychoterapią. I myślę, że w świecie, w którym coraz chętniej mówimy o uzdrawiającej mocy twórczości, czasem zapominamy o tej różnicy. Twórczość może być niezwykle cennym sposobem radzenia sobie z trudnymi doświadczeniami. Przede wszystkim pozwala nadać formę temu, co trudno wyrazić słowami. Czasem łatwiej jest napisać piosenkę o samotności, niż powiedzieć komuś wprost: „Czuję się samotny”. Sztuka stwarza pewien symboliczny dystans do własnych przeżyć. Możemy przyjrzeć się emocjom, nadać im kształt, stworzyć z nich opowieść, a czasem odzyskać choćby odrobinę poczucia sprawczości. Jest w tym coś fascynującego, prawda? Z doświadczenia, wobec którego czuliśmy się bezradni, możemy stworzyć coś, na co mamy wpływ. Nie możemy zmienić tego, co nas spotkało, ale możemy zdecydować, jak o tym opowiemy.
Jednocześnie chciałabym zwrócić uwagę na popularne przekonanie, że samo wyrażenie cierpienia oznacza jego przepracowanie. No nie do końca tak jest. Można napisać przepiękną piosenkę o traumatycznym doświadczeniu i nadal zmagać się z jego konsekwencjami. Można stworzyć poruszający spektakl o depresji i wciąż potrzebować profesjonalnej pomocy. Psychoterapia jest czymś innym. To celowy proces oparty na wiedzy psychologicznej, określonych metodach pracy i relacji terapeutycznej. Oczywiście istnieje również arteterapia, w której twórczość staje się częścią profesjonalnie prowadzonego procesu terapeutycznego. Jednak samo malowanie, pisanie czy komponowanie, nawet jeśli przynosi ulgę, nie jest automatycznie arteterapią. Myślę też, że warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt. W kulturze często oczekujemy od artystów, że będą przekształcać swoje cierpienie w coś pięknego. Jakby każde trudne doświadczenie musiało zostać przekute w wartościowe dzieło. Co ważne (ostatnio szperałam w badaniach na ten temat) twórczość nie zawsze reguluje emocje. Czasem może je intensyfikować, ponieważ powracanie do trudnego doświadczenia w procesie tworzenia może przynosić ulgę, ale u niektórych osób może również nasilać ruminacje czy przeciążenie emocjonalne.
Czy czasem twórczość staje się też sposobem na unikanie konfrontacji z własnymi emocjami?
Tak, może tak być. Czasami staje się zasłoną albo dywanem, pod który zamiatamy to, co trudne i jest po prostu wyrafinowaną formą unikania. Można analizować swój smutek, nadawać mu metafory, komponować o nim piosenki, a jednocześnie unikać jego przeżywania.
Co się dzieje z człowiekiem, który jest kochany przez tysiące ludzi za to, kim jest na scenie, ale sam nie czuje się kochany poza nią?
Myślę, że to jeden z najbardziej bolesnych paradoksów popularności. Można być rozpoznawanym przez tysiące ludzi, a jednocześnie mieć poczucie, że nikt tak naprawdę nas nie zna. Zwróćmy uwagę na to, że publiczność często kocha pewną wersję człowieka (najczęściej tę, która powstała w głowie i wyobrażeniach) – jego głos, twórczość, charyzmę, emocje, które w niej wywołuje. Ale przecież bycie podziwianym to nie to samo co bycie kochanym, bo podziw potrzebuje dystansu, a bliskość wymaga przestrzeni na niedoskonałość.
W psychologii rozróżniamy potrzebę uznania od potrzeby przynależności i bliskości. I choć obie są ważne, nie możemy jednej nakarmić drugą. Tysiąc komplementów od obcych ludzi niekoniecznie zastąpi jedną relację, w której możemy być sobą. Co więcej, może pojawić się pytanie: „Czy oni kochają mnie, czy raczej to, co im daję?”. Oczywiście nie oznacza to, że miłość fanów jest fałszywa czy bezwartościowa. Może być niezwykle wspierająca, ale po prostu może nie zaspokajać potrzeby bliskości i dlatego, artysta może nie czuć się „kochany”. Tak w skrócie opisałabym ten mechanizm i wyjaśnienie, dlaczego może tak być.
Czy bycie nieustannie obserwowanym może paradoksalnie sprawić, że człowiek czuje się mniej widziany?
Myślę, że zdecydowanie i zresztą często w moich rozmowach z artystami coś takiego wybrzmiewa. „Nie wiem, czy ktoś chce stworzyć relację ze mną, czy z moim obrazem z mediów”, „Trudno mi znaleźć prawdziwych przyjaciół, bo często jestem postrzegana inaczej przez swoją karierę”. Widzę, że to są realne trudności osób rozpoznawalnych. Tak jak właśnie brzmi pytanie: nie są widziani, czują, że nikt nie widzi ich autentycznego „Ja”, że wiecznie noszą maski.
Jak presja utrzymania się w branży może zmieniać relację artysty z tworzeniem? Po czym poznać, że przestajemy tworzyć z potrzeby, a zaczynamy tworzyć ze strachu przed utratą miejsca w branży?
Świetne pytanie! Odpowiedź na nie jest złożona. Jak już zauważyłyście, nie ma w mojej branży prostych, jednoznacznych odpowiedzi (śmiech). Na wszystko najbardziej pasuje odpowiedź: to zależy. Ale naprawdę tak jest. Kiedyś nawet napisałam post na temat takiego powiedzenia, że „Jeśli wybierzesz pasję jako pracę, to nie przepracujesz ani dnia”. Nie jest to prawda, bo pasja i praca bardzo często opierają się na odmiennych mechanizmach. Problem polega na tym, że wiele osób zaczęło tworzyć z pasji – dla zabawy, przyjemnego spędzenia czasu, stanu flow, a praca wiąże się z tym, że musimy przeżyć, opłacić rachunki i mieć co zjeść. Martwiąc się o jutro, nie jesteśmy w stanie być kreatywni (bo nie mamy poczucia bezpieczeństwa).
Myślę, że pierwszym sygnałem, że przemawia przez nas strach jest moment, w którym twórczość przestaje być przestrzenią wolności, a zaczyna przypominać wyścig. Jeśli pytania takie jak: „Co chcę stworzyć?” coraz częściej idą w kierunku: „Co powinnam stworzyć, żeby o mnie nie zapomniano?”, to można powiedzieć, że zaczynamy podejmować decyzje nie z ciekawości, potrzeby ekspresji czy przyjemności, ale z lęku przed tym, że ktoś nas wyprzedzi, algorytm o nas zapomni albo publiczność znajdzie sobie kogoś nowego. Bardzo łatwo w tym zgubić siebie i po prostu się wypalić. Z psychologicznego punktu widzenia można mówić o przesunięciu od motywacji bardziej autonomicznej do motywacji kontrolowanej presją i lękiem. Niepokojące staje się też to, kiedy odpoczynek zaczyna budzić poczucie winy, sukces przynosi ulgę zamiast satysfakcji, a brak nowych projektów odbieramy niemal jak zagrożenie własnej tożsamości. Wtedy warto zadać sobie pytanie: „Gdybym przez chwilę nie musiała nikomu niczego udowadniać, czy nadal chciałabym tworzyć właśnie to?”.
Jak odróżnić zdrową ambicję od przymusu osiągania?
Kolejne bardzo ważne pytanie! Najważniejsza różnica polega na tym, że zdrowa ambicja mówi: „Chcę osiągnąć więcej”, a przymus osiągania: „Muszę osiągnąć więcej, żeby być wystarczająco dobrym”. Z zewnątrz te dwie osoby mogą wyglądać identycznie, bo obie są pracowite, zaangażowane, odnoszą sukcesy, natomiast wewnętrznie kierują nimi zupełnie inne mechanizmy. Jedną napędza ciekawość, pasja czy chęć rozwoju, drugą – lęk przed porażką, oceną czy utratą własnej wartości.
Czy w branży artystycznej istnieje presja, żeby nawet o własnym kryzysie opowiadać w sposób atrakcyjny, inspirujący i nadający się do pokazania publiczności?
Całe szczęście idziemy w dobrym kierunku. Widzę, słyszę i czuję, że osoby zajmujące się sztuką, a także instytucje mają coraz większą świadomość. Powiedziałabym więc, że generalnie presja jest, bo sporo obserwuję perfekcjonizmu w tym środowisku, ale na pewno coraz więcej osób skutecznie z nią pracuje i wie, że presja wcale nie musi być już nieodłącznym elementem życia. Oczywiście, stres będzie, bo jeśli coś jest dla nas ważne, to jest to naturalna reakcja organizmu, ale już nie paraliż czy przewlekłe wykończenie.
Jak artysta może zadbać o siebie po występie, w którym emocjonalnie odsłonił bardzo wiele?
To zależy (śmiech) od… osoby. Każdego z nas regulują inne rzeczy i dobrze jest szukać swoich sposobów na powrót do równowagi, natomiast jeśli chodzi o pewne uniwersalne sposoby, to nie będę oryginalna: sen, ruch, odżywcze jedzenie i odpoczynek. Tylko tyle i aż tyle. Ważne są po prostu małe rytuały powrotu do siebie. Chwila ciszy, spokojny oddech (wydłużony wydech reguluje nasz układ nerwowy), rozmowa z kimś bliskim, czasem zwyczajne zjedzenie kolacji. Chodzi o to, żeby dać sobie przestrzeń na przejście z intensywności występu do codzienności. I podkreślam – nie każdy potrzebuje tego samego. Dla jednej osoby pomocna będzie samotność, dla innej obecność bliskiej osoby, a dla innej wyprawa nad morze.
Zachęcałabym również artystów do stawiania granic. To, że ktoś odsłonił przed publicznością bardzo osobistą część siebie (i często poruszył tym innych), nie oznacza, że po koncercie musi być gotowy na kolejne rozmowy, zdjęcia czy pytania o swoje najintymniejsze doświadczenia. Kontakt z odbiorcami jest ważny, ale warto też zadbać o swój dobrostan.
Artyści regularnie wystawiają swoją pracę na ocenę innych. Jak radzić sobie z krytyką, zwłaszcza gdy zaczyna się ją odbierać nie jako ocenę twórczości, lecz własnej wartości?
Uważam, że najtrudniej jest wtedy, gdy zaczynamy mylić ocenę tego, co zrobiliśmy, z oceną tego, kim jesteśmy. Dlatego też ważne jest, żeby artysta, oprócz bycia artystą, był też przyjacielem, bratem, siostrą, córką. To sprawia, że nasza tożsamość nie jest oparta wyłącznie na roli zawodowej i mamy bufor w postaci innych części siebie, do których zawsze możemy wrócić, gdy sypie się coś związanego ze sztuką czy karierą. Jedna negatywna recenzja potrafi ważyć więcej niż sto komplementów. Czy jesteśmy przewrażliwieni? Nie, jest to po prostu ewolucja. Nasz umysł ma naturalną tendencję do silniejszego reagowania na informacje zagrażające naszemu poczuciu bezpieczeństwa czy przynależności. Lubię w tym kontekście przywoływać pewne rozróżnienie: krytyka jest informacją o naszym dziele, ale nie jest wyrokiem na naszą wartość. Co więcej, często jest również informacją o guście, oczekiwaniach czy perspektywie osoby oceniającej. Warto o tym pamiętać, gdy pojawiają się trudniejsze chwile czy zwątpienie (a są one nieodłącznym elementem tej ścieżki – zresztą każdej innej również).
Czego nauczyli Cię artyści o ludzkiej wrażliwości?
Hmmm, przede wszystkim tego, że wrażliwość nie jest przeciwieństwem siły. Czasem wymaga jej znacznie więcej, niż nam się wydaje. Pracując z artystami, zrozumiałam też, jak wiele odwagi potrzeba, żeby pozwolić innym zobaczyć coś, co jest dla nas naprawdę ważne. Mam na myśli to, że kiedy artysta wychodzi na scenę, nie zawsze pokazuje jedynie swoje umiejętności. Czasem odsłania fragment siebie, którego nie potrafiłby wyrazić w zwyczajnej rozmowie na co dzień. Artyści nauczyli mnie również, że można kochać coś całym sercem i jednocześnie panicznie się tego bać. Że trema nie musi oznaczać braku pewności siebie, a lęk nie musi być sygnałem, żeby się wycofać (czasem jest po prostu ceną emocjonalnego zaangażowania w coś, na czym bardzo nam zależy).
Chciałabyś na koniec przekazać coś naszym Czytelnikom i Czytelniczkom?
Fajnie, że doczytaliście do końca. Chciałabym przypomnieć, że nie musimy zamieniać całego swojego życia w coś, co zasługuje na oklaski. Żyjemy w rzeczywistości, w której niemal wszystko podlega ocenie. Mamy być ambitni, produktywni, spełnieni, rozwijać swoje pasje, realizować potencjał. Nawet odpoczynek potrafimy traktować jak kolejne zadanie do wykonania. A przecież nie wszystko, co robimy, musi prowadzić do sukcesu. Nie każda pasja musi stać się zawodem, nie każdy talent źródłem dochodu i nie każde trudne doświadczenie inspirującą historią.
Chciałabym też zachęcić do większej czułości wobec ludzi, których podziwiamy. Za każdym występem czy piosenką stoi człowiek, którego życie jest znacznie bardziej złożone niż to, co widzimy na scenie. A tym, którzy sami tworzą, chciałabym życzyć, żeby nie zgubili po drodze tej pierwotnej ciekawości, dla której zaczęli. Żeby wśród oczekiwań publiczności, algorytmów i własnych ambicji wciąż znajdowali przestrzeń na robienie czegoś tylko dla siebie. Nawet jeśli nikt tego nie zobaczy, nie doceni ani nie nagrodzi. Bardzo dziękuję za zaproszenie, ciekawe pytania i możliwość wyrażenia kawałka siebie. Zróbcie dziś dla siebie coś dobrego!
Zachęcamy Was do obserwowania profilu Weroniki Za kulisami sceny na Instagramie.